مسأله انرژی در ایران امروز دیگر صرفاً یک مسأله فنی، اقتصادی یا مدیریتی نیست؛ بلکه به یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی و حتی حکمرانی کشور تبدیل شده است. ناترازی (شما بخوانید بحران) در تولید و مصرف برق، گاز و آب، علاوه بر ایجاد محدودیت در زندگی روزمره شهروندان، مستقیماً بر فعالیت صنایع، اشتغال، تولید ملی و کیفیت زندگی جامعه اثر می‌گذارد. در چنین شرایطی، یکی از مفاهیم کلیدی که باید بیش از گذشته مورد توجه سیاست‌گذاران و افکار عمومی قرار گیرد، مفهوم «تاب‌آوری انرژی» است.
تاب‌آوری انرژی به معنای توانایی یک جامعه برای پیش‌بینی، مواجهه، سازگاری و بازیابی در برابر اختلالات و محدودیت‌های نظام تأمین انرژی است. بنابراین، تاب‌آوری را نباید صرفاً معادل تحمل کمبود یا پذیرفتن خاموشی و محدودیت دانست. جامعه تاب‌آور جامعه‌ای است که ضمن اصلاح الگوی مصرف، از زیرساخت‌های کارآمد، نظام مدیریتی پاسخ‌گو، سیاست‌های اقتصادی منطقی و مشارکت آگاهانه شهروندان برخوردار باشد.
در واقع، اگر قرار باشد مسأله ناترازی انرژی را فقط با توصیه‌های مکرر به مردم برای صرفه‌جویی حل کنیم، احتمالاً به نتایج پایدار نخواهیم رسید. صرفه‌جویی شهروندان ضروری است، اما مدیریت انرژی مسؤولیتی چندجانبه است که دولت، صنعت، بخش خانگی، نهادهای عمومی و نظام حکمرانی باید در آن سهم خود را بپذیرند.

اقناع مردم؛ فراتر از توصیه و هشدار
یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها در مدیریت مصرف انرژی این است که چگونه می‌توان مردم را به تغییر رفتار مصرفی ترغیب کرد؟ تجربه‌های علمی در حوزه اقتصاد رفتاری و روان‌شناسی اجتماعی نشان می‌دهد که صرف انتشار آمار و اطلاعات یا هشدار درباره احتمال قطعی برق و گاز، به‌تنهایی برای تغییر رفتار کافی نیست.
برای اقناع جامعه، باید چند اصل اساسی مورد توجه قرار گیرد.
نخست، شفافیت و اعتماد عمومی است. مردم باید بدانند چرا با ناترازی انرژی مواجه هستیم، چه عواملی در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند و چه اقداماتی برای رفع آن در حال انجام است. وقتی شهروندان تصور کنند تمام بار حل مسأله بر دوش آنها گذاشته شده، در حالی که بخش‌های دیگر اقتصاد و دستگاه‌های دولتی پاسخ‌گوی عملکرد خود نیستند، انگیزه مشارکت کاهش می‌یابد. بنابراین، اقناع واقعی از صداقت در اطلاع‌رسانی و پذیرش مسؤولیت آغاز می‌شود.
دوم، تبدیل مسأله ملی به منفعت ملموس خانوار است. مردم زمانی بهتر با سیاست‌های مدیریت مصرف همراه می‌شوند که بدانند رفتار آنها چه تأثیری بر زندگی خودشان دارد. برای مثال، به جای توصیه کلی به کاهش مصرف برق، باید توضیح داد که تنظیم صحیح دمای کولر، استفاده از تجهیزات پربازده و کاهش مصرف در ساعات اوج بار، چگونه می‌تواند هم هزینه خانوار را کاهش دهد و هم احتمال اعمال محدودیت برق بر واحدهای صنعتی را کمتر کند.
سوم، استفاده از هنجارهای اجتماعی و احساس مسؤولیت جمعی است. در علوم رفتاری، یکی از روش‌های مؤثر تغییر رفتار، نشان دادن نقش رفتار دیگران و ایجاد احساس مشارکت اجتماعی است. وقتی افراد بدانند همسایگان، همکاران و سایر شهروندان نیز در یک اقدام جمعی مشارکت دارند، احتمال همراهی آنها افزایش می‌یابد. البته این موضوع نباید به سرزنش افراد پرمصرف یا ایجاد فشار اجتماعی نادرست منجر شود؛ بلکه باید حس همبستگی و مسؤولیت مشترک را تقویت کند.
چهارم، ارائه راهکارهای ساده، مشخص و قابل اجرا است. توصیه‌هایی مانند کاهش مصرف انرژی در ساعات اوج بار، تنظیم دمای وسایل سرمایشی و گرمایشی، استفاده از تجهیزات کم‌مصرف و جلوگیری از اتلاف انرژی باید به زبان ساده و متناسب با شرایط زندگی مردم آموزش داده شوند. مردم باید دقیقاً بدانند چه کاری انجام دهند، چرا آن کار اهمیت دارد و نتیجه آن چیست.
پنجم، بازخورد مستمر و قابل اندازه‌گیری است. اگر خانوارها بتوانند میزان مصرف خود را با دوره‌های گذشته یا با الگوی مصرف مشابه مقایسه کنند، امکان اصلاح رفتار افزایش می‌یابد. استفاده از کنتورهای هوشمند، پیامک‌های اطلاع‌رسانی، نرم‌افزارهای کاربردی و گزارش‌های دوره‌ای مصرف می‌تواند در این زمینه بسیار مؤثر باشد.

جهان چه تجربه‌ای در مدیریت مصرف انرژی دارد؟
بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که مدیریت مصرف انرژی صرفاً از مسیر افزایش تولید یا اعمال محدودیت‌های اجباری دنبال نشده است؛ بلکه بسیاری از کشورها از ترکیب سیاست‌های اقتصادی، آموزش عمومی، مشارکت اجتماعی و ابزارهای فناورانه استفاده کرده‌اند.
شهرداری‌ها، شوراهای شهر و دهیاری‌ها نیز باید در این مسیر نقش‌آفرینی کنند. ساختمان‌های عمومی، معابر، بوستان‌ها و تأسیسات شهری می‌توانند به نمونه‌های عملی مدیریت مصرف تبدیل شوند.
در این میان، نقش نهادهای دانشگاهی و انجمن‌های علمی نیز بسیار مهم است. دانشگاه‌ها باید از جایگاه صرفاً آموزشی خارج شوند و در قالب ارتباط با صنعت، شهرداری‌ها و دستگاه‌های اجرایی، راهکارهای بومی و قابل اجرا برای کاهش اتلاف انرژی ارائه دهند.

سهم صنعت و دولت را نباید فراموش کرد
در بحث تاب‌آوری انرژی، یکی از خطاهای سیاست‌گذاری آن است که مصرف خانگی بیش از اندازه در مرکز توجه قرار گیرد و مسؤولیت سایر بخش‌ها کمتر دیده شود.
درحالی‌که بخش مهمی از ناترازی انرژی به مسائل ساختاری، فرسودگی زیرساخت‌ها، راندمان پایین برخی تجهیزات، اتلاف در شبکه‌های انتقال و توزیع، فناوری‌های قدیمی و ضعف سرمایه‌گذاری و سرمایه‌گذار خارجی در بهره‌وری مربوط است.
در بخش صنعت، اصلاح فرآیندهای تولید، نوسازی تجهیزات، بازیافت حرارت، بهینه‌سازی سیستم‌های بخار و هوای فشرده و استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند ظرفیت قابل توجهی برای کاهش مصرف انرژی ایجاد کند.
در بخش ساختمان نیز بهبود عایق‌کاری، اصلاح سامانه‌های گرمایشی و سرمایشی و رعایت استانداردهای مصرف انرژی از ضرورت‌های جدی است.
از سوی دیگر، مدیریت تقاضا باید به‌گونه‌ای طراحی شود که صنایع مولد کمتر در معرض محدودیت‌های ناگهانی قرار گیرند. قطعی یا محدودیت انرژی برای صنایع، صرفاً به معنای کاهش تولید در یک روز نیست؛ بلکه می‌تواند موجب اختلال در زنجیره تأمین، افزایش هزینه تولید، کاهش رقابت‌پذیری و تهدید اشتغال شود.
به همین دلیل، لازم است برنامه مدیریت انرژی کشور با مشارکت واقعی بخش خصوصی و صنعت تدوین شود و محدودیت‌ها تا حد امکان قابل پیش‌بینی و مبتنی بر اولویت‌های اقتصادی باشند.

تاب‌آوری انرژی در همدان؛ فرصتی برای مشارکت محلی
استان همدان نیز به دلیل شرایط اقلیمی، نیازهای گرمایشی در فصل سرد و وابستگی بخش‌های مختلف اقتصادی به تأمین پایدار انرژی، نیازمند برنامه‌ای متناسب با ویژگی‌های منطقه‌ای است.
در این استان، دانشگاه‌ها، مدیریت شهری، صنایع، رسانه‌های محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند در قالب یک برنامه مشترک، موضوع تاب‌آوری انرژی را به یک دستور کار عمومی تبدیل کنند.
برای مثال، اجرای طرح‌های پایلوت مدیریت مصرف در مدارس، ساختمان‌های اداری، مجتمع‌های مسکونی و واحدهای صنعتی می‌تواند زمینه مناسبی برای شناسایی راهکارهای اثربخش فراهم کند. همچنین انتشار عمومی نتایج این طرح‌ها، علاوه بر افزایش آگاهی، به ایجاد رقابت مثبت میان مجموعه‌های مختلف کمک خواهد کرد.
پیشنهاد می‌شود با مشارکت دانشگاه‌های استان و دستگاه‌های اجرایی، یک برنامه بومی با عنوان «همدان؛ شهروندان همراه با انرژی پایدار» طراحی شود. در این برنامه، علاوه بر آموزش عمومی، میزان صرفه‌جویی واقعی و اثر آن بر کاهش پیک مصرف اندازه‌گیری و به‌صورت شفاف گزارش شود.

از صرفه‌جویی مقطعی تا فرهنگ بهره‌وری
واقعیت آن است که جامعه ایران برای عبور از چالش ناترازی انرژی به چیزی فراتر از توصیه‌های فصلی و کمپین‌های مقطعی نیاز دارد. ما باید از فرهنگ صرفه‌جویی در زمان بحران به فرهنگ بهره‌وری در تمام طول سال حرکت کنیم.
صرفه‌جویی معمولاً در ذهن مردم با محرومیت و محدودیت تداعی می‌شود؛ اما بهره‌وری به معنای دستیابی به همان سطح رفاه و تولید، با مصرف منابع کمتر است. این تفاوت مفهومی بسیار مهم است. هدف نباید آن باشد که مردم از رفاه متعارف خود صرف‌نظر کنند، بلکه باید شرایطی فراهم شود که با فناوری بهتر، مدیریت صحیح‌تر و رفتار هوشمندانه‌تر، انرژی کمتری برای دستیابی به همان کیفیت زندگی مصرف شود.
از این منظر، تاب‌آوری انرژی بیش از آنکه یک پروژه تبلیغاتی باشد، یک پروژه حکمرانی است. تحقق آن نیازمند اعتماد عمومی، شفافیت، عدالت در توزیع مسؤولیت‌ها، اصلاح ساختارهای اقتصادی، نوسازی فناوری و مشارکت آگاهانه مردم است.
باید به خاطر داشته باشیم که مردم نه علت انحصاری ناترازی انرژی هستند و نه صرفاً مخاطب سیاست‌های مدیریت مصرف؛ آنها بخشی از راه‌حل‌اند. اما مشارکت مردم زمانی پایدار خواهد بود که احساس کنند دولت، صنایع و سایر نهادهای مسؤول نیز در مسیر اصلاح و بهینه‌سازی گام‌های واقعی برداشته‌اند.
تاب‌آوری انرژی زمانی محقق می‌شود که صرفه‌جویی از یک توصیه حکومتی به یک انتخاب آگاهانه اجتماعی، و مدیریت مصرف از یک اقدام اضطراری به بخشی از فرهنگ توسعه کشور تبدیل شود.
برای نمونه، ژاپن پس از زلزله و سونامی سال 2011 و توقف بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید برق هسته‌ای خود، با بحران جدی تأمین برق مواجه شد. دولت این کشور با اجرای یک برنامه گسترده اطلاع‌رسانی و مشارکت عمومی، از شهروندان و بنگاه‌های اقتصادی خواست مصرف برق خود را کاهش دهند. بر اساس گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، مصرف برق در سال 2011 نسبت به سال قبل حدود 15 درصد کاهش یافت و آثار این تغییر رفتار در سال‌های بعد نیز باقی ماند.
در آلمان نیز در جریان بحران انرژی سال 2022، پویشی با عنوان «80 میلیون نفر، در کنار هم برای تغییر انرژی» اجرا شد. محور این برنامه آن بود که هر شهروند، فارغ از میزان مصرف خود، می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد. این پویش تلاش کرد صرفه‌جویی را از یک توصیه فردی به یک مسؤولیت اجتماعی تبدیل کند.
در فنلاند نیز برنامه‌ای با مضمون «یک درجه کمتر» اجرا شد که شهروندان را به کاهش منطقی دمای محیط‌های گرم‌شونده و اصلاح عادات مصرفی دعوت می‌کرد. در ایرلند و برخی کشورهای اروپایی نیز پویش‌های اطلاع‌رسانی با ارائه راهکارهای عملی و متناسب با شرایط خانوارها دنبال شد.
نکته قابل توجه در این تجربه‌ها آن است که دولت‌ها صرفاً از مردم درخواست همکاری نکردند، بلکه اطلاعات، ابزار و گاهی مشوق‌های لازم را نیز در اختیار آنها قرار دادند.
تجربه ژاپن و اروپا نشان می‌دهد که مدیریت تقاضا می‌تواند در شرایط بحرانی، به اندازه برخی اقدامات سمت عرضه اهمیت پیدا کند. البته باید توجه داشت که نتایج این کشورها به ساختار اقتصادی، فناوری، اعتماد عمومی و شرایط اقلیمی آنها وابسته بوده و نمی‌توان اعداد و نتایج را بدون توجه به تفاوت‌های ساختاری به ایران تعمیم داد.

آیا افزایش قیمت انرژی می‌تواند مصرف را کنترل کند؟
یکی دیگر از موضوعات مهم، نقش قیمت در مدیریت مصرف انرژی است. از منظر اقتصاد، قیمت یکی از ابزارهای تنظیم رفتار مصرف‌کننده است. زمانی که انرژی با قیمتی بسیار پایین‌تر از هزینه واقعی تولید و تأمین عرضه می‌شود، انگیزه اقتصادی برای سرمایه‌گذاری در تجهیزات پربازده و اصلاح الگوی مصرف کاهش پیدا می‌کند.
با این حال، افزایش قیمت انرژی به‌تنهایی نه راه‌حل ناترازی است و نه لزوماً به تغییر رفتار مطلوب منجر می‌شود.
در اقتصادی که بخش مهمی از خانوارها با محدودیت درآمد مواجه هستند، افزایش ناگهانی قیمت انرژی ممکن است بیش از آنکه به بهینه‌سازی مصرف منجر شود، فشار اقتصادی ایجاد کند. همچنین خانواری که در ساختمانی فاقد عایق مناسب زندگی می‌کند، لزوماً امکان کاهش قابل توجه مصرف گاز را ندارد؛ حتی اگر هزینه انرژی برای او افزایش یابد.
بنابراین، سیاست قیمت‌گذاری باید تدریجی، قابل پیش‌بینی، عادلانه و همراه با حمایت از اقشار آسیب‌پذیر باشد.
یکی از راهکارهای قابل بررسی، طراحی تعرفه‌های پلکانی است؛ به این معنا که مصرف متعارف با حمایت بیشتری همراه باشد و مصرف مازاد و غیرمتعارف، هزینه بالاتری داشته باشد. در این مدل، هدف مجازات مصرف‌کننده نیست، بلکه ایجاد انگیزه برای اصلاح رفتار و کاهش مصرف غیرضروری است.
در کنار آن، باید امکان دسترسی خانوارها به تجهیزات کم‌مصرف، عایق‌کاری ساختمان‌ها و فناوری‌های نوین فراهم شود. در غیر این صورت، افزایش قیمت بدون فراهم کردن امکان تغییر رفتار، ممکن است صرفاً به انتقال فشار اقتصادی به مصرف‌کننده منجر شود.
تجربه بحران انرژی اروپا در سال‌های 2022 و 2023 نیز نشان داد که حمایت‌های قیمتی فراگیر و غیرهدفمند می‌توانند سیگنال اقتصادی صرفه‌جویی را تضعیف کنند. بنابراین، حمایت هدفمند از خانوارهای کم‌درآمد، در کنار اصلاح تدریجی ساختار تعرفه‌ها، رویکرد منطقی‌تری است.

مسؤولیت دستگاه‌های فرهنگی و اجرایی چیست؟
فرهنگ‌سازی در حوزه انرژی نباید به چند تیزر تلویزیونی، پیامک یا پوستر تبلیغاتی محدود شود. تغییر رفتار مصرفی نیازمند برنامه‌ای مستمر، علمی و چندلایه است.
وزارتخانه‌های نیرو و نفت باید در کنار مأموریت‌های فنی و اجرایی خود، اطلاعات دقیق و قابل فهمی از وضعیت تولید، مصرف و ناترازی در اختیار جامعه قرار دهند. این اطلاع‌رسانی باید مستمر باشد و صرفاً به زمان وقوع بحران محدود نشود.
وزارت آموزش و پرورش و وزارت علوم نیز می‌توانند با وارد کردن مفاهیم بهره‌وری انرژی، محیط زیست و مسؤولیت اجتماعی به برنامه‌های آموزشی، زمینه شکل‌گیری نسلی آگاه‌تر را فراهم کنند. مدرسه و دانشگاه ظرفیت مهمی برای تبدیل رفتارهای صحیح مصرفی به عادت‌های پایدار اجتماعی دارند.
رسانه ملی، مطبوعات و رسانه‌های محلی نیز باید از رویکرد صرفاً هشداردهنده فاصله بگیرند و به آموزش عملی و گفت‌وگوی کارشناسی روی بیاورند. به‌ویژه رسانه‌های استانی می‌توانند با معرفی تجربه‌های موفق محلی، ظرفیت‌های اجتماعی هر منطقه را برای اصلاح الگوی مصرف فعال کنند.